Gwar rozmów, przesuwane krzesła, szum dobiegający z korytarza, samochody za oknem, dźwięk wentylacji. Dla dorosłego to często po prostu tło. Dla dziecka, którego zdolność kierowania uwagą dopiero się rozwija, głośna klasa zdaje się być znacznie większym wyzwaniem.

Szczególnie interesujących danych dostarcza opublikowane w 2026 roku badanie dzieci w wieku 6–7 lat. Naukowcy przez dłuższy czas mierzyli rzeczywisty poziom hałasu zarówno w szkole, jak i w otoczeniu domów dzieci, a następnie obserwowali rozwój ich uwagi. Wyniki pokazują coś ważnego: hałas może oddziaływać różnie na różne rodzaje uwagi, a jego znaczenie może zmieniać się wraz z rozwojem.

Uwaga nie jest jedną umiejętnością

Kiedy mówimy, że dziecko „nie może się skoncentrować”, wrzucamy do jednego worka kilka różnych procesów poznawczych.

• Uwaga selektywna pozwala skupić się na jednej istotnej informacji i ignorować pozostałe bodźce. W klasie dziecko wykorzystuje ją na przykład wtedy, gdy słucha nauczyciela mimo rozmów dochodzących z sąsiedniej ławki.

• Uwaga podzielna jest potrzebna wtedy, kiedy trzeba kontrolować więcej niż jedno źródło informacji lub wykonywać równocześnie kilka operacji. Dziecko może na przykład słuchać instrukcji nauczyciela, jednocześnie śledząc tekst lub ilustrację w zeszycie.

Do tego dochodzą pamięć robocza, kontrola hamowania nieistotnych reakcji i zdolność ponownego skierowania uwagi na zadanie po rozproszeniu. Wszystkie te funkcje intensywnie rozwijają się w dzieciństwie. Co ważne, dzieci nie radzą sobie z filtrowaniem dźwięków tak skutecznie jak dorośli. W badaniach nad uwagą słuchową zdolność ignorowania nieistotnego hałasu poprawiała się wraz z wiekiem, a wyniki zbliżone do dorosłych pojawiały się dopiero u starszych dzieci. Rozwój umiejętności rozumienia mowy w hałasie również wiąże się z rozwojem uwagi.

Ten sam gwar może oznaczać zupełnie inne obciążenie poznawcze dla siedmiolatka i dla osoby dorosłej.

Co dzieje się z mózgiem dziecka w głośnej klasie?

Wyobraźmy sobie, że nauczyciel mówi: „Otwórzcie zeszyty na stronie dwunastej i podkreślcie wszystkie wyrazy…”. W tym samym czasie ktoś za dzieckiem szepcze, na korytarzu przesuwane są krzesła, a za oknem przejeżdża ciężarówka.

Układ słuchowy nie może po prostu „wyłączyć” tych dźwięków. Musi oddzielić głos nauczyciela od konkurujących sygnałów. Następnie dziecko musi rozpoznać słowa, zrozumieć instrukcję, utrzymać jej treść w pamięci roboczej i wykonać zadanie.

Badania dzieci w wieku 5–7 lat pokazują, że w obecności hałasu rozpoznawanie słów może się pogarszać, a odpowiedź na zadanie zajmuje więcej czasu. U sześciolatków i siedmiolatków wysiłek związany ze słuchaniem zwiększał się również w miarę trwania zadania w hałaśliwym otoczeniu.

Wykonać zadanie poprawnie, ale zapłacić za to większym wysiłkiem poznawczym

Potwierdzają to nowsze badania pamięci roboczej. W eksperymencie z dziećmi w wieku 8–10 lat gwar wielu mówiących osób pogarszał wykonanie bardziej wymagającego zadania pamięci roboczej. Co ciekawe, nawet gdy różnica w wyniku zadania nie była wyraźna, dzieci deklarowały większy wysiłek w warunkach hałasu.

Z perspektywy szkolnej ma to duże znaczenie. Brak błędów w ćwiczeniu nie musi oznaczać, że warunki akustyczne były dla dziecka obojętne.

W 2026 roku w „Environmental Research” opublikowano badanie, które pozwala spojrzeć na problem z nieco innej perspektywy. Zamiast jednorazowo umieścić dzieci w ciszy lub sztucznie wygenerowanym hałasie, badacze obserwowali ich rzeczywistą ekspozycję na dźwięki.

W badaniu uczestniczyło 42 dzieci obserwowanych w wieku 6 i 7 lat. Naukowcy oceniali ich uwagę selektywną i podzielną oraz przez kilka tygodni prowadzili pomiary poziomu dźwięku: przy domu dziecka, w klasach oraz szkolnych stołówkach.

Wyniki nie pasują idealnie do prostego schematu „więcej hałasu = gorsza uwaga”.

Uwaga selektywna zależała przede wszystkim od wcześniejszego poziomu umiejętności dziecka i jego indywidualnego tempa uczenia się. W przypadku uwagi podzielnej pojawiła się natomiast zależność związana z hałasem: na początku szkoły podstawowej większy hałas w klasie wiązał się ze słabszym wynikiem uwagi podzielnej.

To byłby wynik zgodny z intuicją. Ale dalsza obserwacja przyniosła niespodziankę.

Dzieci funkcjonujące w bardziej hałaśliwym otoczeniu wykazywały z czasem większą poprawę. Autorzy opisują ten wzorzec jako efekt „doganiania” (catch-up). Podobny element kompensacyjny pojawił się w analizach uwzględniających wieczorną i nocną ekspozycję na hałas w domu.

Czy dzieci powinny uczyć się w hałasie?

Niekoniecznie! Nowy wynik jest fascynujący, ale łatwo wyciągnąć z niego zbyt daleko idący wniosek. Badanie obejmowało tylko 42 dzieci, a jego obserwacyjny charakter nie pozwala stwierdzić, że to właśnie hałas spowodował szybszy rozwój uwagi. Autorzy wskazują możliwość adaptacji do umiarkowanej ekspozycji, ale potrzebujemy kolejnych badań, zanim będziemy mogli mówić o korzystnym „treningu” przez hałas.

Tym bardziej że szersza literatura pokazuje przede wszystkim koszty niekorzystnych warunków akustycznych.

Meta-analiza opublikowana w 2025 roku, obejmująca 21 badań i 152 wielkości efektu, wykazała umiarkowany negatywny wpływ hałasu na wyniki poznawcze i szkolne, szczególnie widoczny u dzieci w wieku 6–12 lat.

Przegląd systematyczny badań dzieci ze szkół podstawowych wskazuje z kolei, że hałas zawierający mowę szczególnie wyraźnie może zakłócać werbalną pamięć roboczą, natomiast hałas środowiskowy wiązano m.in. z wynikami w czytaniu.

Jeszcze wcześniejsza metaanaliza dotycząca przetwarzania języka wykazała, że hałas pogarsza u dzieci dokładność rozpoznawania mowy, rozumienia komunikatów i działania słuchowej pamięci roboczej.

Nowego badania nie należy więc interpretować jako dowodu, że „hałas jest dobry dla mózgu”. Pokazuje ono raczej, że rozwijający się układ poznawczy potrafi częściowo adaptować się do warunków środowiska, a wpływ dźwięków zależy od rodzaju analizowanej uwagi, wieku dziecka, czasu ekspozycji i charakteru samego hałasu.

Nie każdy hałas przeszkadza tak samo

Jednym z najbardziej rozpraszających dźwięków może być mowa innych osób. Słowa automatycznie konkurują z informacjami językowymi, które dziecko ma właśnie przetworzyć lub utrzymać w pamięci. Dlatego rozmowy innych uczniów mogą być szczególnie problematyczne podczas czytania, zapamiętywania instrukcji czy wykonywania zadań wymagających pamięci roboczej.

Znaczenie ma również zmienność dźwięku. Nagłe lub wyróżniające się odgłosy łatwiej przechwytują uwagę niż jednostajne tło. W dużym badaniu dzieci z 38 szkół w Barcelonie ekspozycja na hałas komunikacyjny w szkole była związana z wolniejszym rozwojem pamięci roboczej i większą nieuwagą. Co szczególnie ciekawe, w klasach bardziej konsekwentne zależności obserwowano dla wahań i zdarzeń hałasowych niż dla samego średniego poziomu dźwięku.

To może tłumaczyć codzienne doświadczenie nauczycieli: jednostajny szum za oknem i nagły krzyk na korytarzu mogą mieć tę samą chwilową głośność, ale niekoniecznie taki sam wpływ na uwagę.

Wpływ hałasu nie jest identyczny dla wszystkich

W badaniach dzieci szkolnych znaczenie miały m.in. indywidualne możliwości pamięci roboczej, kontroli uwagi oraz wrażliwość na hałas. Dzieci o słabszej pamięci roboczej mogą być bardziej podatne na zakłócenia w niektórych wymagających zadaniach. Inne badania pokazały, że uwaga selektywna, pamięć robocza i indywidualna wrażliwość na dźwięk mogą modyfikować to, jak uczeń radzi sobie z konkurującymi głosami.

Dlatego dwoje dzieci siedzących obok siebie w tej samej klasie może doświadczać zupełnie innego obciążenia poznawczego.

Ma to także praktyczną konsekwencję: trudność z pracą w gwarze nie musi oznaczać braku motywacji. Czasem dziecko po prostu zużywa większą część dostępnych zasobów poznawczych na odfiltrowanie otoczenia, zanim w ogóle przejdzie do właściwego zadania.

Świat absolutnej ciszy

Naturalne środowisko nigdy takie nie będzie, a nowe badanie sugeruje nawet, że rozwijający się system uwagi może częściowo dostosowywać się do umiarkowanego poziomu dźwięków. Warto natomiast ograniczać niepotrzebne obciążenie akustyczne wtedy, kiedy zadanie samo w sobie wymaga dużej koncentracji. Szczególne znaczenie może mieć to podczas przekazywania nowych instrukcji, czytania ze zrozumieniem, zapamiętywania informacji czy wykonywania bardziej złożonych zadań.

W szkole istotna jest także akustyka pomieszczenia. Długi pogłos nie tylko zwiększa odczuwany hałas, lecz także pogarsza zrozumiałość mowy. Badania pierwszoklasistów wskazują, że gorsze warunki akustyczne w klasach wiążą się z większym odczuwaniem hałasu i gorszym samopoczuciem uczniów.

Warto więc patrzeć nie tylko na to, jak głośno jest w klasie, lecz także: skąd pochodzi dźwięk, czy zawiera mowę, czy pojawia się nagle, jak długo trwa oraz jakie zadanie dziecko wykonuje w tym czasie.

Cisza pomaga, ale…

Najnowsze badania nie podważają tego, że dobre warunki akustyczne ułatwiają dzieciom naukę. Pokazują jednak, że relacja między hałasem a koncentracją jest znacznie bardziej interesująca niż proste „głośno = źle”. U sześciolatka lub siedmiolatka system odpowiedzialny za kontrolę uwagi wciąż intensywnie dojrzewa. W hałaśliwej klasie musi nie tylko rozwiązać zadanie, lecz także nieustannie decydować, które informacje są ważne, a które można zignorować. To kosztuje zasoby poznawcze.

Jednocześnie obserwacje dzieci między 6. a 7. rokiem życia sugerują, że rozwijający się mózg może w pewnym stopniu dostosowywać się do warunków akustycznych otoczenia. Nie jest to jednak argument za celowym zwiększaniem hałasu. Większa literatura nadal wskazuje, że nadmierny i nieprzewidywalny hałas może utrudniać słuchanie, obciążać pamięć roboczą i pogarszać wykonanie złożonych zadań.

Być może najważniejsze pytanie nie brzmi więc: „Czy dziecko potrafi skoncentrować się w hałasie?”, lecz: „Ile dodatkowego wysiłku kosztuje je osiągnięcie w hałasie tego samego efektu?”

To różnica, której nie zawsze widać w zeszycie, a którą rozwijający się mózg może odczuwać przez całą lekcję.

Bibliografia

1. Van Renterghem, T., De Poortere, N., Thomas, P., Keppler, H., Verhulst, S., & Botteldooren, D. (2026). Decibels and development: How noise exposure at home and school influences early attentional skills. Environmental Research, 305(Pt 1), 124776. https://doi.org/10.1016/j.envres.2026.124776

2. Jones, P. R., Moore, D., & Amitay, S. (2015). Development of Auditory Selective Attention: Why Children Struggle to Hear in Noisy Environments. Developmental Psychology, 51, 353–369. https://doi.org/10.1037/a0038570

3. Thompson, E. C., Carr, K. W., White-Schwoch, T., Otto-Meyer, S., & Kraus, N. (2016). Individual differences in speech-in-noise perception parallel neural speech processing and attention in preschoolers. Hearing Research, 344, 148–157. https://doi.org/10.1016/j.heares.2016.11.007

4. Prodi, N., Visentin, C., Peretti, A., Griguolo, J., & Bartolucci, G. (2019). Investigating Listening Effort in Classrooms for 5- to 7-Year-Old Children. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 50(2), 196–210. https://doi.org/10.1044/2018_LSHSS-18-0039

5. Spicciarelli, G., Gheller, F., Celli, M., & Arfé, B. (2025). The effect of unintelligible speech noise on children’s verbal working memory performance. Frontiers in Psychology, 16. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1565112

6. Fretes, G., & Palau, R. (2025). The Impact of Noise on Learning in Children and Adolescents: A Meta-Analysis. Applied Sciences, 15. https://doi.org/10.3390/app15084128

7. Gheller, F., Spicciarelli, G., Scimemi, P., & Arfé, B. (2023). The Effects of Noise on Children’s Cognitive Performance: A Systematic Review. Environment and Behavior, 55, 698–734. https://doi.org/10.1177/00139165241245823

8. Schiller, I. S., Remacle, A., Durieux, N., & Morsomme, D. (2021). Effects of Noise and a Speaker's Impaired Voice Quality on Spoken Language Processing in School-Aged Children: A Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of Speech, Language, and Hearing Research. https://doi.org/10.1044/2021_JSLHR-21-00183

9. Foraster, M., Esnaola, M., López-Vicente, M., Rivas, I., Álvarez-Pedrerol, M., Persavento, C., Sebastián-Gallés, N., Pujol, J., Dadvand, P., & Sunyer, J. (2022). Exposure to road traffic noise and cognitive development in schoolchildren in Barcelona, Spain: A population-based cohort study. PLOS Medicine, 19. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1004001

10. Massonnié, J., Mareschal, D., & Kirkham, N. (2022). Individual Differences in Dealing With Classroom Noise Disturbances. Mind, Brain, and Education. https://doi.org/10.1111/mbe.12322

11. Visentin, C., Pellegatti, M., Garraffa, M., Di Domenico, A., & Prodi, N. (2023). Be Quiet! Effects of Competing Speakers and Individual Characteristics on Listening Comprehension for Primary School Students. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20, 4822. https://doi.org/10.3390/ijerph20064822

12. Astolfi, A., Puglisi, G., Murgia, S., Minelli, G., Pellerey, F., Prato, A., & Sacco, T. (2019). Influence of Classroom Acoustics on Noise Disturbance and Well-Being for First Graders. Frontiers in Psychology, 10. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.02736